پشتیبان ولایت
درباره سایت
آخرین مطالب
- ماجرای امامت و ولایت
- پشت پرده معنا و مفهوم ولايت
- آنچه باید درباره آيات نازل شده در باره حضرت على عليه السلام بدانید
- گزارشی از نص بر امامت امیر المومنین على علیه السلام
- آنچه باید درباره آیا واقعا پذیرفتن ولایت علی ع شرط قبولی اعمال است؟ بدانید
- افشای جزئیات آيه ولايت
- آنچه باید درباره نخستین کسی که اسلام آورد بدانید
- افشای جزئیات زندگینامه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)
- پشت پرده زندگی سیاسی حضرت خدیجه سلام الله علیها
- واقعه غدیر در کانون توجه
امکانات وب
ولایت امیرالمومنین علی(ع) به عنوان مهمترین مساله اعتقادی و سیاسی دوران صدر اسلام، مورد توجه اندیشمندان و متکلمین و عموم مسلمانان در طول تاریخ بودهxadاست. توجه به ادلهxadای که بر امامت آن حضرت آورده شده است، ما را به اهمیت این مساله آشنا میxadکند. ازمهمترین استدلالهائی که در این مورد وارد شده، آیات قرآنی است. در این مقاله با آیه ولایت آشنا میxadشویم.
ولایت
ولایت مصدر والی (سرپرست) است.[1] در اسامی خداوند تعالی این کلمه به معنی نصرت کنندهxadاست و همچنین به معنی سرپرست امور عالم و خلائق آمدهxadاست.[2] والی از اسامی دیگر خداوند به معنی مالک تصرف کننده در تمام اشیاء است.[3] ابن اثیر گفتهxadاست که از ولایت، مفاهیم تدبیر و قدرت و کار بدست میxadآید و اگر این سه مفهوم در کسی نباشد، به او والی نگویند.[4] در اسلام از سرپرستی همه جانبه به ولایت تعبیر شدهxadاست. این سرپرستی از سوئی اعتقادی و از سوی دیگر سیاسی است. دیدگاه تشیع بر این است که ولایت مخصوص خداوند و کسانی است که این حق را خداوند به آنها اعطاء کردهxadاست و در غیر اینصورت هیچ کسی بر دیگری ولایت ندارد. ولایت در مورد خداوند ذاتی است، یعنی او این حق اطاعت را کسب نکرده و یا دیگری به او واگذار نکرده اما ولایت دیگران به اذن و اعلام خداوند صورت میxadپذیرد و در اصطلاح تبعی است.[5]
آیه ولایت و شأن نزول آن
یکی از آیات شریف قرآن که در بحث ولایت استدلال میxadشود، به آیه ولایت مشهور شدهxadاست .
اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ[6] (سرپرست شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آوردهxadاند، همانها که نماز را بر پا میxadدارند ، و در حال رکوع، زکات میxadدهند).
روایات متعدد و مختلفی با این مضمون وارد شده که آیه زمانی به پیامبراکرم(ص) نازل شد که امیرالمومنین علی(ع) در حالت رکوع نماز، به استدعاء فقیری پاسخ میxadدهد و انگشتر خویش را به او صدقه میxadدهد. یکی از این روایات را از کتب اهل سنت، ذکر میxadکنیم. حاکم نیشابوری و ابن مردویه به سند متصل از ابنxadعباس نقل میxadکند که: عبدالله بن سلام و تعدادی از قومش به پیامبر(ص) ایمان آورده بودند به ایشان عرض کردند: منازل ما از شما دور است و جز این مجالس با شما در گفتگو و ارتباط نیستیم قوم ما (یهود) بعد از ایمان آوردن ما به خدا و رسولش، با ما قطع ارتباط کردند و این مسأله بر ما سنگین است.
پیامبر(ص) به ایشان فرمودند: انما ولیکم الله و رسوله، سپس از آن مکانی که بودند به طرف مسجد حرکت کردند. در مسجد مردم در حال رکوع و سجود بودند که سائلی را دید، از او پرسید آیا چیزی هم گرفتهxadای؟ گفت انگشتری از نقره. پیامبر(ص) پرسید، از چه کسی؟ گفت از آن شخص که ایستاده است و با دست به امیرالمومنین اشاره نمود. پیامبر(ص) پرسید در چه حالتی به تو صدقه داد؟ گفت در حالت رکوع. در این هنگام پیامبر(ص) تکبیر گفت و این آیه را تلاوت نمود. بعد از تحقق این قضیه، حسان بن ثابت مضمون آیه و شأن نزول آن را به صورت شعر سرود:[7]
فأنت الذی اعطیت اذ کنت راکعا زکاتا فدتک النفس یا خیر راکع
فانـــــزل فیک الله خیــــــر ولایة و بینها فی محکمات الشــرایع [8]
موقعیت شأن نزول
اهمیت این آیه وقتی نمایان میxadشود که اهلxadبیت(ع) و از جمله امیرالمومنین(ع) به این آیه در برابر مخالفین، استدلال نمودهxadاند. همچنین در اهمیت فوق العاده این آیه همین بس که حتی عدهxadای به تقلید از آن حضرت این کار را انجام دادند، اما آیهxadای در شان آنها نازل نشد.
روایاتی که بحث ولایت را در این آیه توضیح میxadدهد، برای اثبات و استدلال کافی است. با این حال در برخی روایات نیز به مورد اتفاق بودن این مسأله اشاره شدهxadاست. امام هادی(ع) در نامهxadای به اهل اهواز، بعد از ذکر این آیه میxadفرمایند: علماء اتفاق دارند بر این که این آیه در مورد امیرالمومنین علی(ع) است، آنگاه که در حالت رکوع، انگشترش را صدقه داد.[9]
علاوه بر عالمان شیعه، مفسرین و مورخین اهل سنت نیز در اینکه این آیه در مورد امیرالمومنین علی(ع) نازل شده، اتفاق دارند. سدی، مجاهد، حسن بصری، اعمش، عتبة بنxadابیxadحکیم، فخررازی، ثعلبی، زمخشری، طبری، رمانی، قرطبی، فاضل نیشابوری، واحدی، جصاص، ابوبکر شیرازی، نسائی، عبدالسلام قزوینی، بیضاوی، شوکانی صنعانی، ابنxadابیxadالحدید، سیوطی، آلوسی، ابوسعد سمعانی و... تنها تعدادی از عالمان اهلxadسنت هستند که به عبارات مختلف در نزول این آیه در شأن امیرالمومنین علی(ع)، وقتی که در هنگام رکوع به سائلی انگشتر خود را اهداء نمود، بیان میxadکنند.[10] عدهxadای دیگر از اهلxadسنت در هنگام نقل این قضیه، به اتفاقی بودن این جریان در مورد امیرالمومنین اذعان میxadکنند.[11]
تفسیر آیه
رکوع در آیه به معنی رکوع در نماز است؛ زیرا در اصطلاح قرآن هنگامی که رکوع گفته میxadشود به همان معنی معروف آن یعنی رکوع در نماز است، علاوه بر روایات متعددی که شأن نزول آن را بیان میxadکند، جمله (و یقیمون الصلاة) نیز شاهد بر این موضوع است. کلمه (ولی) در آیه به معنی سرپرستی و رهبری مادی و معنوی است، بخصوص اینکه این ولایت در ردیف ولایت خدا و پیامبر(ص) قرار گرفتهxadاست و هر سه به یک جمله و سیاق بیان شدهxadاست.[12]همچنین کلماتی که در این آیه بکاررفته، انحصار ولایت را در ولایت خداوند و رسولxadالله(ص) و برخی مومنین با شرائط خاص دلالت میxadکند. کلمات انما و ولیکم، به اعلام انحصاری ولایت بر تمام مردم میxadxadپردازد و ذات مقدس خود و فرستاده خویش ،حضرت رسول(ص) و مومنینی که نماز را برقرار میxadکنند و در حالت رکوع زکات (انفاق) دادهxadاند را به عنوان ولی معرفی میxadکند.
جمع بودن اسم و فعل
جمله وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ، از کلمات جمع استفاده شدهxadاست. این نکته با توجه به ادبیات و زبان فصیح عرب روشن کننده اهمیت موضوع ولایت برای آن مومنان است. در زبان عربی گاهی اوقات برای تعظیم فرد و تأکید بر مطلب و پراهمیت جلوه دادن مسأله، بطور جمع از آن یاد میxadشود در حالی که طبق روال معمولی، بدون تأکید و تعظیم از لفظ مفرد استفاده میxadشود. به این ترتیب اعلام ولایت امیرالمومنین علی(ع) با بیان معظم و موکد الهی همراه شده و این مطلب نشانه عظمت ولایت آنحضرت است. در نگاهی دیگر، شخصیت امیرالمومنین علی(ع) به عنوان نهاد ولایت در بردارنده این حکم برای تمام کسانی است که این حق را خداوند به ایشان اعطاء نموده است و از این جهت است که ضمیر و افعال در آیه جمع آمده و در تأویل آن اهلxadبیت(ع) نیز حضور دارند. به همین دلیل امام باقر(ع) میxadفرماید: و الذین آمنوا در آیه، همان ائمه(ع) هستند.[13]
امام رضا(ع) در مرو در اجتماع علماء عراق و خراسان به سوالات علمی و اعتقادی حاضرین و مأمون پاسخ میxadگفتند که در ضمن بیاناتشان در تبیین آیه فرمودند:
خداوند ولایت اهلxadبیت(ع) را با حق اطاعت رسولxadالله(ص) و اطاعت خویش در یک راستا قرار داد.[14]
انکار فضیلت امیرالمومنین علی (ع)
همانطور که دیدیم بسیاری از صحابه و تابعین و عالمان شیعه و سنی بر این فضیلت مخصوص برای امیرالمومنین(ع) اعتراف دارند اما با این حال عدهxadای از طرفداران معاویه و امویان که ریشه دشمنی ایشان با بنیxadهاشم از قبل از اسلام وجود داشت، این فضیلت را برای امیرالمومنین برنتافتند و برای انحراف از شأن نزول آیه به جعل حدیث و توجیه پرداختند. به همین دلیل حسن بصری از عالمان اهل سنت گفتهxadاست: این آیه برای جمیع مسلمین نازل شده نه برای یک فرد.[15] و از سوئی گفتهxadاند این آیه برای تمام مومنین است و به همین دلیل هر مومنی ولی جمیع مومنین است و از سوئی گفتهxadاند: شأن نزول این آیه برای عبدالله بن سلام است و نصف روایت مذکور از اهل سنت را نقل میxadکنند و اینگونه با حذف نیم دیگر روایت، شأن نزول را نیز تحریف کردهxadاند.[16] این تحریفات بر تناقضات این عده از اهلxadسنت میxadافزاید؛ زیرا در کتابهای اهلxadسنت از عبدالله بن سلام این روایت نیز آمدهxadاست که او بعد از نزول این آیه به پیامبر(ص) عرضه داشت: ما علی(ع) را دیدیم که انگشتر خود را در حالت رکوع به نیازمندی داد و ما او را سرپرست خویش میxadدانیم.[17] در روایات نیز به جریان ایمان او اشاره شدهxadاست و این در حالی است که او بعد از اسلامش از جانشین رسولxadالله(ص) نیز سوال میxadکند و رسولxadالله(ص) نیز امیرالمومنین علی(ع) را به او معرفی میxadکند.[18]
[1] - الفراهیدی، خلیل بن احمد؛ کتاب العین، بیxadتا، ج 8، ص 368
[2] - علامه طباxadطبائی، سید محمد حسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیxadتا، ج13، ص 317
[3] - الأفريقي المصري، محمد بن مكرم بن منظور؛ لسان العرب، بيروت، دار صادر، بیxadتا، ج 15، ص 407
[4] - همان
[5] - غروی، محمد حسین؛ بحوث فی الاصول، انتشارات دفتر اسلامی، 1416هـ ق، ج 1 ص 54
[6] - آیه 55، سوره مائده
[7] آلوسی، سید محمد؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه،1415هـ ق، ج3، ص 334
بحار ج 35 ، ص 197
[8] - تو آن کسی هستی که درحالت رکوع صدقه دادی، جان به فدایت ای بهترین رکوع کنندگان، پس از آن عمل، خداوند در مورد تو بهترین ولایت را نازل نمود، و آن را در آیات محکم شریعت بیان نمود.
[9] - مجلسي، محمد باقر؛ بحار الانوار ، بيروت، موسسة الوفا، 1404 هـ ق، ج 2 ص 226
[10] - شیرازی، سلطان الواعظین؛ شبهای پیشاور، تهران ، دارالکتب الاسلامیه ، چاپ 21، 1352، ص 447و448
[12] - ناصر، مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه،تهران، دارالکتب الاسلامیه،1374ش، ج4، ص 423و 424
[13] -مجلسي، محمد باقر؛ پیشین، ج 35، ص 188
[14] - همان، ج 25، ص 231
[15] - جصاص، احمد بن علی؛ احکام القرآن، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1405، ج 4، ص102
[16] - فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1420هـ ق، ج12، ص 382
[17] - همان، ص 383
[18] - مجلسي، محمد باقر؛ پیشین ، ج 9 ص 304وص 326
نویسنده : سيد حسين ميرنور الهي
منبع :پژوهشکده بافر العلوم
برچسب: ولايت,
نویسنده: کیان حیدری